Trang chủ Wednesday, January 17th, 2018

Cuộc sống ở Nhật Bản

[ Thursday, 24 January, 2013 ]

image
Viết
bài này, tôi không hề có ý định nói về cuộc sống của người Việt Nam nói chung tại Nhật. Tôi chỉ nêu nhận xét chủ
quan của riêng tôi đối với những điều tai nghe mắt thấy tác động trực tiếp đến
cuộc sống của cá nhân và gia đình tôi tại Tokyo.
Vì thế nếu các ý kiến của tôi khiến một số quý vị không đồng tình, mong các quý
vị bỏ qua.

Trước khi tới xứ sở của hoa anh đào, tôi đã sống 18 năm thời niên thiếu của
mình rồi sau này làm việc vài năm tại Việt Nam, 11 năm tại Liên xô cũ, một thời
gian tại châu Âu, và thăm một số trường đại học tại Hoa kỳ. Cuộc sống ở nhiều
nước đã giúp tôi kiểm chứng trong một chừng mực nhất định độ tin cậy của câu
ngạn ngữ tôi thường nghe thời còn là sinh viên tại Nga:

Ba năm
đi Pháp bằng một giáp đi Nga.
Năm năm ở Tây bằng một giây ở Nhật.

Theo tôi, cái “may mắn” lớn nhất của thần dân xứ Phù Tang có lẽ là nước Nhật đã
thua trong Đại chiến thứ Hai. Về mặt tâm lý, thất bại đó khiến người Nhật cảm
thấy nhục nhã, và quyết tâm đưa dân tộc mình vươn lên về mọi mặt để “rửa hận”.
Thất bại đó cũng khiến dân tộc Nhật trở nên khiêm tốn, nhún nhường hơn trong
giao tiếp vì có lẽ họ không có “chiến thắng oanh liệt” nào để họ có thể “vênh
váo” với thế giới, và quá khứ thê thảm của Đệ Nhị Thế Chiến không để lại gì để
họ có thể trở thành “ăn mày dĩ vãng” [1]. Về chính trị, thất bại đó khiến nước
Nhật ngay sau chiến tranh “bị” đặt dưới sự kiểm soát cuả Hoa kỳ. Từ đó Nhật bản
được Hoa kỳ giúp đỡ về mọi mặt và trở thành đồng minh chặt chẽ của Hoa kỳ. Bản
Hiến pháp của Nhật sau Đại chiến thứ Hai là do người Mỹ viết năm 1946 [2]. Đó
là một bản hiến pháp hết sức dân chủ.Người Nhật, từ ông thủ tướng (và gia đình,
họ hàng ông ta) đến cậu học sinh tiểu học, tất cả đều rất tôn trọng pháp luật
và thực hiện đúng Hiến pháp. Đó là điều mấu chốt đưa đến những ưu điểm dưới
đây.

1) Cuộc
sống ở Nhật rất an toàn


image
Hồi
còn đi học, tôi đọc sách thấy nói mô hình của xã hội giàu có thanh bình là thời
vua Nghiêu vua Thuấn bên Tàu, tiền rơi ngoài đường không có ai thèm nhặt. Lúc
đó tôi đã tự hỏi không biết bao giờ và ở đâu mới lại có được một xã hội như
vậy. Nhật bản là câu trả lời khẳng định cho tôi. Ở đây nếu đi tàu mà bạn vô
tình quên túi (trong đó có thể có tiền, máy ảnh, điện thoại di động v.v.) trên
tàu, bạn chỉ cần báo cho nhân viên nhà ga. Sau đó họ sẽ gọi điện nhắn bạn đến
nhận vì thông thường là họ sẽ tìm thấy đồ bạn để quên, do không có ai đụng đến
nó cả. Một lần chúng tôi đi tàu ra sân bay. Sau khi chúng tôi lên tàu rồi,
trong lúc chờ tàu khởi hành, bỗng một nhân viên nhà ga xuất hiện, tay dơ cao
một cái túi và nói to đủ để tất cả hành khách đều nghe thấy: “Cái túi này của
ai đây?”. Vợ tôi giật mình nhận ra đó chính là túi của mình để quên trên ghế
phòng đợi tàu, vội chạy tới nhận, chỉ vài giây trước khi tàu chuyển bánh. Một
lần khác, vợ tôi đi chợ và đánh rơi ví. Trong ví có tiền, giấy căn cước, chìa
khóa nhà, v.v. Hai hôm sau, người gác cửa báo xuống nhận. Người nhặt được ví và
mang đến trả tận nơi là một sinh viên. Con trai tôi có lần đi chơi cũng đánh
rơi ví trong đó có thẻ học sinh và chìa khoá vào nhà. Mấy hôm sau, những thứ
cháu đánh rơi đã được ai đó tìm thấy và gửi đến địa chỉ nhà tôi mà không đề địa
chỉ người gửi. Năm 1999 chúng tôi tổ chức một hội thảo quốc tế tại viện nghiên
cứu vật lý hóa học Nhật bản (gọi tắt là viện RIKEN) – nơi tôi làm việc từ 1995
tới nay. Một nhà vật lý Italia đại biểu hội nghị, trong khi đi chơi ở Tokyo, đã đánh rơi hộ
chiếu của mình. Anh ta hết sức hốt hoảng vì chỉ sau hai ngày anh ta sẽ phải bay
về nước. Chúng tôi nói anh cứ yên trí, gọi điện báo cho Đại sứ quán Italia, rồi
ngồi chờ. Quả nhiên ngày hôm sau, Đại sứ quán Italia gọi điện nói có người đã
nhặt được hộ chiếu của anh và gửi đến Đại sứ quán, anh chỉ việc đến nhận lại hộ
chiếu. Anh ta thốt lên: “Thật là không thể tin được!”. Anh đã lên đường về nước
đúng như lịch trình.


image


Mặc dù đôi khi đọc báo hay xem TV tôi cũng thấy tin nói về các vụ kẻ trộm đột
nhập nhà ở, kẻ cướp cướp nhà băng, kẻ cắp móc túi người say rượu trên các
chuyến tàu vắng khách về khuya, nhưng tôi chưa hề bị hoặc chứng kiến bất cứ một
vụ ăn cắp vặt nào ở nơi công cộng tại Nhật, kể cả trên những chuyến tàu chật
cứng người vào giờ đi làm sáng sớm. Mới đến Nhật người ta có thể lấy làm lạ là
mọi người ra đường để đồ đạc của mình rất hớ hênh: ví tiền bỏ túi sau không
cài, nhô cả ra ngoài, điện thoại di động nhét túi sau với cả một đám dây trang
trí như mời gọi kẻ móc túi, vào tiệm ăn thì vứt túi lên ghế rồi bỏ đấy đi nhà
vệ sinh, mà không hề sợ là túi sẽ “bốc hơi” lúc mình vắng mặt. Sau khi đã sống
ở Nhật một thời gian, người ta hiểu rằng sẽ không có chuyện gì xảy ra với những
“sơ ý” đó, vì xã hội ở đây rất an toàn. Hầu như không có ai động đến sở hữu của
người khác. Đi chơi ban đêm mà bị trấn lột là chuyện khó xảy ra ở Tokyo.


image


Người Nhật không ồn ào, không nói chuyện oang oang hoặc gọi nhau í ới ngoài
phố, và tất nhiên là tôn trọng luật đi đường. Nếu họ chẳng may đụng phải nhau,
thì cả hai cùng cúi xuống xin lỗi nhau với một thái độ thực sự thành khẩn. Xe
cộ rất nhiều nhưng hầu như không nghe thấy tiếng còi xe hơi. Nếu xe hơi hay xe
máy quệt phải nhau thi họ cũng từ tốn giàn xếp hoặc chờ cảnh sát tới. Tôi có
lần chứng kiến một xe hơi đi từ hẻm ra đường lớn, chẳng may đụng phải một thanh
niên đang phóng xe máy phân khối lớn. May thay anh ta không việc gì, vì nhảy
vọt được ra khỏi xe, như trong phim Holywood vậy. Chỉ có xe máy là bẹp. Người
lái xe hơi chắc chắn là sai. Ngay cả khi đó, anh thanh niên, trông rất “ngầu”,
cũng không hề to tiếng. Cả hai bên để nguyên hiện trường chờ cảnh sát tới giải
quyết.

2) Quan
chức hành chính và cảnh sát thực sự là các đầy tớ của nhân dân


image
Điều
15 trong Hiến pháp của Nhật quy định “tất cả các quan chức và nhân viên hành
chính là đầy tớ của toàn thể cộng đồng” [2].  Bộ máy hành chính của Nhật
cũng khá cồng kềnh, và mọi việc giấy tờ không phải khi nào cũng nhanh. Tuy
nhiên, những quan chức và nhân viên hành chính bao giờ cũng cố gắng giải quyết
công việc một cách tốt nhất cho dân, với một thái độ rất lịch sự, niềm nở, kể
cả khi “dân” là một cậu bé kém họ hai ba chục tuổi. Nếu không giải quyết được
ngay ngày hôm đó, thì họ bao giờ cũng hẹn chính xác ngày có  kết quả, và
không bao giờ sai hẹn. Họ hiểu rất rõ là họ làm việc để phục vụ nhân dân. Lương
của họ là do dân đóng thuế mà có. Bất cứ người dân nào cũng có thể phát đơn
kiện nếu họ phục vụ kém, và họ sẽ bị thải hồi ngay. Bất lịch sự, cửa quyền, sai
hẹn, chứ chưa nói “ăn hối lộ”, là điều xa lạ đối với hệ thống hành chính cơ sở
ở đây. Không bao giờ có hiện tượng nhân viên hành chính lại dám “lên lớp” cho
người dân.

Con trai tôi có lần thốt lên: “Công an ở Nhật hiền thật, bố nhỉ!”. Đấy là sau
cái lần cháu đi chơi đánh mất chìa khoá xe đạp. Vì lúc đó đã muộn, các hiệu
chữa xe đạp đã nghỉ, nên cháu phải bê xe đến đồn cảnh sát gần đấy cầu cứu các
chú cảnh sát. Họ phải dùng kìm cộng lực cắt khóa để cháu đạp xe về nhà. Nói
chung, tôi chưa gặp trường hợp nào cảnh sát giao thông chặn người xét hỏi vô cớ
giữa đường, huống hồ là hành hung người dân. Họ luôn từ tốn, lịch sự chỉ đường
kỹ càng khi được hỏi, vì các đồn cảnh sát thông thường là nơi người đi đường
vào hỏi đường. Họ có đầy đủ bản đồ chi tiết của khu vực họ. Chuyện cảnh sát tìm
cách chặn xe để phạt tiền là chuyện không có ở Nhật. Người lái xe bị phạt nếu
họ thật sự phạm luật, gây tai nạn, v.v. Cảnh sát Nhật không được phép dùng vũ
khí nóng (như súng) để uy hiếp dân chúng. Trong những cuộc dẹp rối loạn trật tự
công cộng, họ chỉ được dùng quá lắm là gậy bằng gỗ.

3) Khách
hàng thực sự là vua


image

Nhật người bán hàng hết sức lễ phép và thực sự chiều chuộng khách hàng, cho dù
khách hàng chỉ xem, không mua gì, hoặc giá trị của thứ mua chỉ vài trăm yên
(vài USD). Không bao giờ người bán hàng nhận xét, bình phẩm về sự lựa chọn của
khách hàng. Sau khi khách hàng mua, trả tiền xong, họ đều gói ghém hết sức cẩn
thận trước khi trao hàng cho khách, sau đó chắp hai tay trước bụng cúi chào
cung kính, mắt nhìn xuống. Nếu những người bán hàng đó đi mua hàng (đi chợ
chẳng hạn), họ cũng là khách hàng như bạn và cũng được những người bán hàng
khác phục vụ tử tế như vậy.

Ít lâu sau khi tôi vừa đến Nhật, một lần tôi ghé hiệu Yamano Music – một hiệu
bán nhạc cụ nổi tiếng ở khu Ginza – Tokyo.
Tại hiệu này có bán các đàn đại dương cầm Yamaha, Steinway, Bechstein giá hàng
trăm ngàn US dollars. Nhưng thứ mà tôi mua chỉ là một miếng dạ đỏ để phủ phím
đàn piano. Giá miếng dạ đó là 600 yen (khoảng 6 USD). Tôi gọi người bán hàng.
Ông ta dạ ran chạy đến. Tôi lại không có tiền lẻ, nên tôi đưa ông ta 10,000 yen
(khoảng 100 USD). Ông ta cúi người, hai tay đỡ lấy tờ tiền, nói: “Xin quý khách
đợi cho một lát”, sau đó chạy nhanh vào phía trong. Một khoảnh khắc sau, ông ta
quay lại, hai tay cầm một cái đĩa sứ nhỏ trên để miếng dạ đã được gói cẩn thận,
hóa đơn thanh toán, tiền thừa. Rồi ông ta lại cung kính cúi mình hai tay nâng
cái đĩa lên ngang mặt để tôi dễ lấy. Sau đó, ông ta lại cúi rạp xuống một lần
nữa, miệng nói to: “Xin cảm tạ quý khách!”

image



Rất ấn tượng về điều này, tôi kể chuyện đó với một giáo sư Nhật. Ông ta nói:
“Đấy là tiêu chuẩn phục vụ thông thường ở đây, nhất là tại các cửa hàng nổi
tiếng như Yamano Music. Anh trả tiền và anh có quyền được hưởng sự phục vụ tốt
nhất”. Sau này tôi thấy đó là trình độ phục vụ rất chuyên nghiệp của xã hội
Nhật bản, vượt xa tất cả các nước khác mà tôi đã đến (là Việt Nam quê hương
tôi, Trung Hoa, Nga Xô, Ấn độ, Pháp, Đức, Hà Lan, Italia, Hy lạp, Tây Ban Nha,
và Hoa kỳ).

Miếng dạ là thứ nhỏ. Bây giờ tôi kể đến thứ to hơn một chút. Cách đây vài năm
tôi mua một cái đàn đại dương cầm (grand piano) ghép kỹ thuật số gọi là
GranTouch cuả hãng Yamaha, giá ngót nghét 6,000 USD (kể cả ghế ngồi). Sau khi
đàn được vận chuyển đến nhà, tôi chơi vài hôm và phát hiện ra một trục trặc nhỏ
là khi chơi một hợp âm nhiều nốt, độ vang của một hai nốt thỉnh thoảng bị cắt
sớm hơn các nốt khác. Tôi gọi điện phàn nàn với cửa hàng. Sau vài hôm, hãng
Yamaha cử chuyên gia tới nhà tôi dùng máy để kiểm tra, vì hiện tượng này rất
khó phát hiện, và không phải lúc nào cũng xảy ra. Sau khi xác nhận là có trục
trặc thật, họ vận chuyển một cái đàn khác, cũng mới tinh đến, để cạnh cái đàn
kia để tôi chơi cả hai để so sánh. Sau một hồi đắn đo, tôi đã chọn cái đàn họ mới
mang đến. Họ lại vui vẻ đem cái đàn kia đi. Mỗi lần vận chuyển như vậy xe cần
trục phải trục cả cái đàn to tướng lơ lửng qua bao-lơn nhà (balcony). Một tốp
gồm ba người đàn ông lực lưỡng, và một chuyên gia kỹ thuật cùng làm việc. Tôi
không phải trả thêm bất cứ một yen nào. Thấy họ lao động vất vả, tôi mời họ
uống nước giải khát. Họ lễ phép từ chối với lý do là họ đang làm công vụ.

Vợ tôi luôn cảm kích mỗi khi nhớ lại lần phải nằm bệnh viện nhà nuớc (công) ở
Nhật. Tất cả mọi người – từ bác sỹ, y tá, hộ lý, đến nhân viên phục vụ, quét
dọn – đều rất lịch sự, dịu dàng, quan tâm chăm sóc như thể cả bệnh viện chỉ có
mỗi một mình vợ tôi là bệnh nhân vậy, khiến vợ tôi nói: “Mình thật sự cảm thấy
mình là một con người với ý nghĩa đầy đủ của nó.” Máy móc ở bệnh viện đều rất
tối tân. Phần lớn các bác sỹ nói được tiếng Anh. Một số bác sỹ trẻ nói tiếng
Anh giỏi. Mấy người bạn Việt Nam
khác ở đây, từng vào bệnh viện Nhật, cũng đồng ý với chúng tôi như vậy. Đến khi
vợ tôi kể chuyện này với một người bạn Nhật, bà này chẳng tỏ vẻ gì là ngạc
nhiên cả. Bà ta cho điều đó là tất nhiên. Bà ta bảo: “Người bệnh là người ốm
yếu, đầy lo lắng ưu tư, nên bác sỹ, y tá phải có nhiệm vụ làm dịu đi sự băn
khoăn đó”. Nghe nói bệnh viện tư nhân phục vụ còn tốt hơn thế.

image



Chuyện phục vụ tốt trên mặt đất ở Nhật kể không hết. Phục vụ trên trời cũng
“siêu” không kém. Ai đã bay Japan Air Lines (JAL) có thể dễ dàng nhận thấy điều
đó. Các cô chiêu đãi viên của Nhật bao giờ cũng hết sức nhã nhặn, lịch sự, nói
như rót mật vào tai. Có lần tôi đang ngồi trên một chuyến bay của JAL từ Tokyo sang châu Âu, thì
một con muỗi từ đâu đó xuất hiện vo ve trước mặt tôi. Tôi đành vỗ hai bàn tay
đập chết con muỗi. Ngay lúc đó một cô chiêu đãi viên xinh đẹp tình cờ đi ngang
qua nhìn thấy. Cô ta lập tức cúi xuống, miệng mỉm cười, bàn tay trắng muốt xòe
ra để … đỡ lấy cái xác con muỗi đem vứt đi.

4) Không
ai xâm phạm quyền tự do biểu hiện


image
Điều
21 trong Hiến pháp cuả Nhật [2] đảm bảo hoàn toàn không có bất cứ một sự kiểm
duyệt nào đối với quyền tự do biểu hiện của mỗi người dân. Vì vậy, ở Nhật không
có bất kỳ tổ chức hoặc cá nhân nào có quyền bắt bạn cắt xén sáng tạo của bạn,
hoặc ngăn cấm bạn triển lãm hoặc in ấn tác phẩm của mình vì những gì bạn viết
hoặc vẽ ra trong tác phẩm của bạn. Nếu có tranh chấp liên quan xảy ra, thì cả
hai phía: phía muốn kiểm duyệt và phía tác giả hoặc nhà xuất bản đều bình đẳng
trước pháp luật, tức là đều có quyền mời luật sư và giải quyết tranh chấp tại
tòa án (Như vụ con gái một chính khách kiện một nhà xuất bản đã đăng vụ ly dị của
cô ta lên báo gần đây). Tiêu chuẩn duy nhất để một bức tranh được treo tại
triển lãm tập thể của một hội mỹ thuật nào đó, tại một địa điểm công cộng nào
đó như bảo tàng mỹ thuật, gallery, v.v. là nghệ thuật thuần tuý, và chỉ có nghệ
thuật mà thôi. Tranh đẹp thì được treo. Tranh xấu (hoặc không đẹp bằng) thì bị
loại. Tất nhiên đẹp hay xấu còn tuỳ thuộc vào thẩm mỹ của hội đồng nghệ thuật.
Vì thế để giảm tối thiểu sự thiên vị của một vài “ủy viên hội đồng nghệ thuật”,
các hội mỹ thuật ở Nhật thường mời tất cả các hội viên (vài trăm người) cùng
họp để chọn tranh, bằng cách dơ tay biểu quyết. Tranh nào được nhiều hội viên
chọn thì được treo.

5) Hệ
thống văn hoá giáo dục và các viện nghiên cứu:


image
Nhật
bản là nước có tỷ lệ người biết đọc biết viết cao nhất thế giới, tới 99% dân
số. Người Nhật kể cả tầng lớp lao động ít học cũng hành xử rất có văn hóa. Mọi
người nói năng rất lịch sự. Không thấy ai nói tục chửi bậy ở nơi công cộng.
Trên các phương tiện giao thông công cộng, ngoài phố, rất khó phân biệt người
giàu người nghèo, vì ai nấy đều ăn mặc đẹp đẽ, lịch sự như nhau, tuy là không
ai giống ai. Những người làm cho các công ty thường mặc “com-lê” đeo “cà-vạt”.
Giới trẻ ăn mặc hiện đại, lố lăng hơn, nhưng không hề có ai dám tỏ ý phê bình,
chê bai, chứ chưa nói là cấm đoán, dù là với bất cứ lý do gì kể cả “thuần phong
mỹ tục”. Ai cũng hiểu đó là quyền tự do cá nhân được hiến pháp tôn trọng tuyệt
đối. Một số ít trường không cho phép học sinh trung học nhuộm tóc. Nhiều trường
khác không hề ngăn cấm.  Có lần một thày giáo bị bố mẹ một học sinh kiện
vì đã bắt con của họ gội sạch mái tóc nhuộm, vì như vậy là vi phạm tự do thân
thể của học sinh. Trừ một số người “vô gia cư” (homeless) sống thường trực tại
công viên Ueno ở trung tâm Tokyo,
ngoài phố hầu như không gặp người rách rưới hoặc người ăn xin. Trong quan hệ
giao tiếp, người Nhật thường rất nhún nhường, ít khi nói về mình, về gia đình
con cái mình. Đặc biệt họ không bao giờ khoe khoang, nhất là khoe giàu, khoe
giỏi hơn người khác, vì họ tránh hết sức lòng ghen tị [3]. Họ đánh giá cao tình
hữu nghị lâu dài. Sau khi họ đã tin tưởng bạn, họ giúp đỡ bạn vô điều kiện.


image



Nói chung học sinh Nhật rất tôn trọng thầy cô giáo và các học sinh lớp trên. Hệ
thống tiểu học của Nhật khá nhẹ nhàng, học như chơi. Lên trung học thì bắt đầu
căng hơn vì phải học để thi vào các trường cao học (cấp 3) tốt thì mới có cơ
may thi được vào các trường đại học tốt. Tốt nghiệp các trường đại học danh
tiếng (như ĐHTH Tokyo,
ĐHTH Waseda, v.v.) thì khả năng tìm được việc làm ở các công ty tốt sẽ lớn hơn.
Vì thế học sinh Nhật cũng “học thêm” ở các trung tâm luyện thi bên ngoài. Nhưng
những thầy dạy ở các trung tâm “học thêm” đó tuyệt đối không được dạy tại các
trường học chính quy. Hoàn toàn không có việc một thầy (cô) giáo sáng dạy chính
khóa, chiều lại dạy “thêm” cho chính học sinh lớp mình. Giáo giới được xã hội
rất tôn trọng, và được trả lương khá cao, tăng lương định kỳ, và được tiền
thưởng hàng năm bằng 5 tháng lương. Lương một giáo viên độc thân 23 – 24 tuổi
mới vào nghề là khoảng 3 triệu yen (27 ngàn USD) mỗi năm. Một giáo viên 40 tuổi
có một vợ và 2 con hưởng lương khoảng 5.5 triệu yen (50 ngàn USD) mỗi năm,
tương đương lương phó giáo sư đại học (không quá 35 tuổi) khoảng 5 triệu yên
(45 ngàn USD) mỗi năm [4].

Sách vở, thiết bị phục vụ cho việc học ở Nhật rất đẹp, hiện đại và đầy đủ. Lớp
học thường được trang bị các phương tiện nghe nhìn như TV, video, v.v. Đặc biệt
các môn ngoại khóa rất đa dạng. Tất cả học sinh từ trung học trở lên đều tham
gia hoạt động ngoại khóa tại các câu lạc bộ khác nhau (âm nhạc, hội họa, thể
thao: bóng đá, bóng chuyền, bóng rổ, bóng chầy, tennis, badminton, bơi, judo,
karate, aikido, kiếm thuật, bắn cung, v.v.). Tất cả đều được trang bị rất
chuyên nghiệp và luyện tập hàng ngày (Người Nhật đã làm gì thì thích làm rất “chuyên
nghiệp”, ít nhất là về trang bị dụng cụ.).

image



Khá nhiều trẻ con Nhật được bố mẹ cho học nhạc, tuy không phải tất cả theo được
đến cùng. Nhiều gia đình có đàn piano đứng (upright piano), thậm chí đàn grand
piano (đại dương cầm). Hãng Yamaha có một mạng lưới dạy âm nhạc trên toàn nước
Nhật. Các cô giáo đều tốt nghiệp đại học âm nhạc, tài nghệ cao, trình độ sư
phạm rất giỏi, và không bao giờ quát mắng học trò. Một cô giáo piano, khi giảng
cho học sinh phải chơi không rung cổ tay, đã để một cục tẩy lên cổ tay mình rồi
chạy ngón mà cục tẩy vẫn nằm trên cổ tay cô, không rơi xuống đất (!) Học sinh
học piano đến giờ lên lớp bao giờ cũng được chơi đại dương cầm Yamaha. Nhiều
người khi vào đại học đã học 10 -12 năm piano, sau đó lại tiếp tục học thêm,
tuy không trở thành nhạc sỹ chuyên nghiệp. Vì thế trình độ âm nhạc nghiệp dư
của người Nhật khá cao. Các kinh điển của các nhà soạn nhạc cổ điển như Bach,
Mozart, Beethoven, Mendelssohn, Chopin, Listz, các nhạc sỹ nghiệp dư này đều
chơi như “cháo” cả. Ở Tokyo
có nhiều phòng hoà nhạc cho các nhạc sỹ nghiệp dư biểu diễn không mất tiền,
hoặc phải trả rất ít tiền, nhưng nhạc cụ bao giờ cũng là hạng đầu bảng như
Steinway hoặc Yamaha concert grand piano. Tất nhiên, không phải xin phép bất cứ
một cơ quan văn hoá nào để trình diễn ca nhạc. Mọi việc đều do ca sĩ, nhạc công
và chủ phòng hòa nhạc quyết định.

Các viện nghiên cứu quốc gia lớn của Nhật thường giầu có hơn các trường đại
học. Ví dụ là viện RIKEN đã nói ở trên. Đây là một viện nghiên cứu hàng đầu
trên thế giới. Viện này có khoảng 5,500 người làm việc, trong đó chỉ có
khoảng 700 nhân viên hành chính phục vụ các nhà nghiên cứu. Viện có 5 cơ sở
đóng tại Wako (ngoại ô Tokyo), Tsukuba, Harima, Yokohama, và Kobe.
Kinh phí nghiên cứu của viện hàng năm, chủ yếu do Nhà nước cấp, vào khoảng 80 –
85 tỷ yên (ngót ngét 800 triệu USD), tức là trung bình chi phí cho mỗi đầu
người làm việc tại RIKEN là khoảng 150 ngàn USD mỗi năm [5].

Khối cán bộ hành chính của RIKEN làm việc đúng như “các đầy tớ của các nhà khoa
học”. Ở đây không hề có chuyện phòng “Tổ chức cán bộ” hay vụ “Hợp tác quốc tế”
“tác oai” các cán bộ nghiên cứu. Các nữ thư ký đều hiểu rất rõ vị trí và chức
năng của mình. Một số người trong số họ cũng đã từng tu nghiệp ở Anh, Hoa Kỳ,
nói tiếng Anh như người Anh người Mỹ. Họ luôn luôn niềm nở, rất lịch sự, khiêm
tốn, và rất thành thạo trong công việc của mình. Mỗi lần tôi đi công tác nước
ngoài (dự hội nghị quốc tế, hợp tác nghiên cứu), bất kể đó là Hoa kỳ, châu Âu,
Trung quốc, hay Việt Nam v.v., tôi chỉ phải làm hai động tác. Đầu tiên là thông
báo cho giám đốc của laboratory của tôi. Sau khi giám đốc đồng ý (thường là
bằng miệng), tôi phải điền vào một trang A4 in sẵn hành trình, thời gian công
tác của tôi, kèm theo một dự báo giá vé máy bay của hãng du lịch. Tất cả mọi
việc còn lại là công việc của cô thư ký và bộ phận tài chính của viện. Họ sẽ
tính tiền công tác phí chi cho tôi (gồm chi phí ăn, ở, đi lại) cộng với tiền vé
máy bay. Sau đó toàn bộ số tiền đó sẽ được viện tự động chuyển tới tài khoản cá
nhân của tôi tại ngân hàng, trước khi tôi đi công tác. Sau khi đi công tác về,
nếu có những khoản chi tiêu khác liên quan tới công việc, viện sẽ thanh toán
nốt theo biên lai. Trong 9 năm trời làm việc ở RIKEN tôi chưa bao giờ thấy họ
chậm trễ trong việc chi trả đó. RIKEN quan niệm rằng việc một cán bộ khoa học
của RIKEN được mời dự hội nghị quốc tế, hoặc hợp tác quốc tế, là một cơ hội để
phát triển khoa học nói chung, đồng thời đem lại lợi ích, danh giá cho RIKEN
nói riêng trong cộng đồng quốc tế. Quà cáp biếu xén sau khi đi công tác về là
điều “bất ngờ”, không chờ đợi, và không phải thông lệ ở đây, ngoại trừ đó là ý
thích của cá nhân người đi công tác. Và cũng không phải vì thế mà người đó được
đối xử tốt hơn hoặc tồi hơn so với người khác.

Một xã hội cho dù có văn minh đến đâu cũng có cả mặt tốt lẫn mặt xấu. Bài này
chỉ liệt kê một số mặt tốt của xã hội Nhật bản.

image



Một anh bạn Việt Nam
mới sang Nhật cùng vợ và con trai học lớp 1. Tôi hỏi cháu: “Cháu thấy trường
Nhật khác với trường Việt Nam
thế nào?” Cháu trả lời: “Ở trường Nhật cháu cảm thấy được nói năng tự do thoải
mái.” Tôi nhớ lại câu chuyện không lấy gì làm vui của chính con trai mình. Cháu
nói với tôi là cháu đã nói dối lần đầu tiên khi cháu học lớp 1 ở Hà Nội. Hôm đó
cô giáo quát: “Ai quên mang lọ mực để tay lên bàn”. Các bạn để tay lên bàn đều
lãnh một vụt thước kẻ của cô vào tay rất đau. Con tôi cũng quên mực, nhưng
không muốn ăn vụt, nên cháu đã nói dối: “Thưa cô, sáng nay lúc em chuẩn bị lọ
mực đi học, mẹ em đã đánh đổ mất!”. Cháu được cô tha. Dạy dỗ dựa trên sự sợ hãi
không cảm hóa được con người mà chỉ làm con người trở nên dối trá, thủ đoạn.

Không thể xây dựng một xã hội tự do, văn minh, hạnh phúc dựa trên sự sợ hãi của
người dân. Có lẽ người Nhật hiểu rất rõ điều đó khi xây dựng xã hội của họ.

Nguyễn
an Hùng

Tokyo, 12 tháng 8 năm 2004 


(thêm
trích dẫn  [3] ngày 17/8/2004)
Trích dẫn:

[1] Theo tên một tiểu thuyết của nhà văn Chu Lai

[2] Xem “The Consitution of Japan” tạihttp://www.shugiin.go.jp/itdb_english.nsf/html/kenpou/english/constitution.htm

[3] Nước Nhật có khoảng 127 triệu dân. Bình quân thu nhập đầu người khoảng 27
ngàn USD. Theo tác giả Tomoko Otake (Japan Times, 17/8/2004), số triệu phú tiền
USD ở Nhật là 1 triệu 312 ngàn người, chiếm 1% dân số. Phần lớn các nhà triệu
phú Nhật nằm trong năm loại người: các nhà kinh doanh, các nhà chuyên môn (như
bác sỹ, luật sư, lực sỹ,…), các giám đốc công ty, những người thừa kế gia tài,
và các văn nghệ sỹ (như các nhạc sỹ và các nhà văn). Các nhà triệu phú Nhật chi
tiêu ít hơn nhiều so với thu nhập của họ. Phần lớn họ sống rất giản dị và tiết
kiệm.

[4] Theo Japanese Education System – The Teaching Profession tạihttp://members.tripod.com/h_javora/jed4.htm

[5] Theo RIKEN: Personel/Budget tại http://www.riken.jp/engn/r-world/riken/personnel/


TÌM
HIỂU VĂN HOÁ NGƯỜI NHẬT
Ông
Shinzo Abe vừa thăm chính thức tới Việt Nam và các nước châu Á, lần công du
nước ngoài đầu tiên kể từ khi nhậm chức Thủ tướng Nhật.
Cúi
nhưng không thấp
Người
Nhật có thói quen gập hơn nửa người cúi chào khách. Từ ông chủ tịch, tổng giám
đốc của tập đoàn thực phẩm lớn như Acecook (Oaska) cho đến cô bé bán kem ở Lake
Hill Farm (Jozankei) đều nhiệt thành ra tận xe, vẫy chào tạm biệt khách cho đến
xe đi khuất hẳn.

image
Cái
nghiêng mình quen thuộc khi người Nhật chào khách

đất nước mặt trời mọc, hình ảnh nghiêng gập người cúi chào thể hiện cả một nền
văn hóa Nhật Bản: Cúi nhưng không hạ mình . Sự nhún nhường chỉ làm tăng thêm sự
nể trọng của người đối diện. 
Trên
các chuyến bay của hãng hàng không Japan Airlines, nụ cười luôn nở trên môi các
tiếp viên. . Họ sẵn sàng ngồi, chính xác là “quỳ xuống”, giúp khách
sửa tư thế của đôi chân tê mỏi.
Họ
niềm nở, vui vẻ tiếp nhận yêu cầu của hành khách khó tính nhất. Không phải phẩm
 chất  máy bay khiến hành khách hài lòng mà chính cách phục  vụ
của tiếp viên khiến mọi người nghĩ tốt về người Nhật. Chỉ vài phút khởi
hành trễ, toàn bộ nhân viên phục vụ mặt đất và tiếp viên, phi công dàn thành
hàng ngang, cúi  rạp người xin lỗi khách.
Họ
thật sự đã thành công khi để lại ấn tượng sâu sắc về một nước Nhật vô cùng hiếu
khách và  nghệ thuật giao tiếp của họ tuyệt vời.

image
Trung
thực

Nhật, bạn khó có cơ hội bắt taxi để đi một cuốc đường dài. Vì sao? Các tài
xế sẽ tự chở bạn thẳng đến nhà ga tàu điện ngầm, kèm lời hướng dẫn “Hãy đi tàu
điện ngầm cho rẻ”.
Sự
trung thực của người Nhật, in đậm nét ở những

image
“mini
shop không người bán” tại
Osaka.
Nhiều vùng ở Nhật không có nông dân. Ban ngày họ vẫn đến công sở, ngoài
giờ làm họ trồng trọt thêm. Sau khi thu hoạch, họ đóng gói sản phẩm, dán giá và
để thùng tiền bên cạnh. Người mua cứ theo giá niêm yết mà tự bỏ tiền vào thùng.
Cuối ngày, trên đường đi làm về, họ ghé đem thùng tiền về nhà. Nhẹ nhàng và đơn
giản.

image
Các
con đường mua sắm, các đại siêu thị ở Hokkaido,
Sapporo hay Osaka… cũng không nơi nào bạn phải gửi
giỏ/túi xách.  Quầy thanh toán cũng không đặt ngay cổng ra vào.  Người
Nhật tự hào khẳng định động từ “ăn cắp vặt” gần như đã biến mất trong
từ điển.
Nếu
bạn đến Nhật, toàn bộ các cửa hàng sẽ tự động trừ thuế, giảm 5 – 10% khi biết
bạn là khách nước ngoài.
“No
noise” – không ồn
Nguyên
tắc không gây tiếng ồn được áp dụng triệt để tại Nhật. Tất cả hight
ways đều phải xây dựng hàng rào cách âm, để nhà dân không bị ảnh hưởng bởi
xe lưu thông trên đường. Osaka
bỏ ra 18 tỷ USD xây hẳn 1 hòn đảo nhân tạo để làm phi trường  rộng
hơn 500ha ngay trên biển. Lý do đơn giản chỉ vì “người dân không chịu nổi
tiếng ồn khi máy bay lên xuống”.

image
Phi
trường  quốc tế Kansai được xây dựng trên hòn đảo nhân tạo, cách xa khu
dân cư

Tại các cửa hàng mua sắm, dù đang vào mùa quảng cáo, cũng không một cửa
hàng nào được đặt máy phát ra tiếng. Tuyệt đối không được bật nhạc làm ồn sang
cửa hàng bên cạnh. Muốn quảng cáo và thu hút thì cách duy nhất là thuê một nhân
viên dùng loa tay, quảng cáo với từng khách.


Nhân
bản

image

sao trên những cánh đồng ở Nhật luôn còn một góc nguyên, không thu hoạch? Không
ai bảo ai, những nông dân Nhật không bao giờ gặt hái toàn bộ nông sản mà họ
luôn “để phần” 5-10% sản lượng cho các loài chim, thú trong tự
nhiên.

Bình
đẳng
Mọi
đứa trẻ đều được dạy về sự bình đẳng.
Để
không có tình trạng phân biệt giàu nghèo ngay từ nhỏ, mọi trẻ em đều được khuyến
khích đi bộ đến trường. Nếu nhà xa thì xe đưa đón của trường là chọn lựa duy
nhất. Các trường không chấp nhận cho phụ huynh đưa con đến lớp bằng 
xe hơi.

image
Bình
đẳng là điều đầu tiên các em học được ở trường
Việc
mặc đồng phục vest đen từ người quét đường đến tất cả nhân viên, công chức cho
thấy một nước Nhật không khoảng cách. Những ngày tuyết phủ trắng nước Nhật, từ
trên cao nhìn xuống, những công dân Nhật như những chấm đen nhỏ di chuyển nhanh
trên đường. Tất cả họ là một nước Nhật chung ý chí, chung tinh thần lao động.
Văn
hóa xếp hàng thấm đẫm vào nếp sinh hoạt hàng ngày của người Nhật. Không có bất
cứ sự ưu tiên nào . Sẽ không có gì ngạc nhiên nếu một ngày bạn thấy người xếp
hàng ngay sau lưng mình chính là Thủ tướng.

Ở Nhật, nội trợ là một nghề. Hàng tháng chính phủ tự trích lương của
chồng đóng thuế cho vợ. Do đó, người phụ nữ ở nhà làm nội trợ nhưng vẫn được
hưởng các chế độ y như một người đi làm. Về già, vẫn hưởng đầy đủ lương hưu.


image
Độc
đáo hơn nữa là nhiều công ty áp dụng chính sách, lương của chồng sẽ vào
thẳng tài khoản của vợ. Vai trò của người phụ nữ trong gia đình vì thế luôn
được đề cao, tôn trọng.
***
Ở đất
nước mặt trời mọc, mọi người  hiểu sâu sắc lý do khiến nước Nhật tan
hoang sau chiến tranh thứ 2, bật dậy mạnh mẽ trở thành cường quốc khiến cả thế
giới phải nghiêng mình.

Xem thêm : Đời Sống